📖 Kripto terimlerine giriş
Kripto piyasası birçok İngilizce terim kullanır: blockchain, wallet, seed phrase, gas, DeFi, liquidity, staking, CEX ve DEX. Temel bir sözlük olmadan bir borsanın, protokolün ya da cüzdan uygulamasının sizden ne istediğini anlamak zorlaşır.
Bu sözlüğün amacı: en önemli terimleri basitçe açıklamak, ama teknik anlamı kaybetmemektir. Odak; cüzdanlarda, borsalarda, DeFi protokollerinde, token analizlerinde ve güvenlik uyarılarında sık görülen kelimelerdir.
Bir sözlük kişisel kontrolün yerine geçmez, ancak riskli adımları daha erken fark etmenize yardım eder. Approval, private key, liquidity pool veya slippage ne demek biliyorsanız işlemleri körlemesine onaylama ihtimaliniz azalır.
🔗 Blockchain temelleri
Bu terimler işlemlerin nasıl kaydedildiğini, onaylandığını ve herkese açık şekilde doğrulandığını açıklar.
Blockchain: işlemlerin kronolojik olarak bloklara yazıldığı halka açık bir veritabanı. Her yeni blok önceki bloklara bağlanır, bu yüzden geçmişi sonradan değiştirmek zordur.
Blok: ağ tarafından doğrulanan ve mevcut zincire eklenen işlem paketi.
Node: blockchain kopyasını tutan ve kuralları kontrol eden bilgisayar. Node'lar tek bir merkezi tarafın ağı kontrol etmesini zorlaştırır.
Validator / miner: yeni blok oluşturan veya doğrulayan katılımcı. Proof of Stake sistemlerinde validator, Proof of Work sistemlerinde miner bu görevi üstlenir.
Consensus: ağın hangi işlemlerin geçerli olduğu konusunda anlaşmasını sağlayan mekanizma.
Kullanıcı için en önemli nokta şudur: onaylanmış bir on-chain işlem genelde geri alınamaz. Adres, ağ, tutar ve ücretler gönderimden önce kontrol edilmelidir.
💰 Tokenler ve kripto paralar
Her dijital varlık aynı değildir. Coin, token, stablecoin ve NFT farklı işlevlere ve risklere sahiptir.
- Coin: bir blockchain'in yerel para birimi; örneğin Bitcoin ağında BTC veya Ethereum'da ETH.
- Token: mevcut bir blockchain üzerinde çıkarılan varlık; örneğin Ethereum üzerinde ERC-20 tokeni.
- Stablecoin: fiyatını genellikle ABD doları gibi bir referansa sabitlemeye çalışan token. İstikrar rezervlere, mekanizmaya ve piyasa güvenine bağlıdır.
- NFT: tekil bir dijital nesneyi veya hakkı temsil edebilen değiştirilemez token.
- Market cap: fiyat × dolaşımdaki arz. Bu teorik bir değerlemedir, piyasadaki gerçek likidite değildir.
- FDV: Fully Diluted Valuation, yani tüm arz dolaşımdaymış gibi hesaplanan değerleme. Yeni tokenlerde önemlidir çünkü ilerideki unlocklar piyasayı sulandırabilir.
Pratik kural: fiyat tek başına az şey söyler. Bir tokeni “ucuz” görmeden önce dolaşımdaki arzı, FDV'yi, likiditeyi, tokenomics'i ve unlock takvimini kontrol edin.
💱 Borsalar
Borsa terimleri nerede işlem yaptığınızı, varlıkları kimin tuttuğunu ve hangi maliyetleri ödediğinizi anlamanıza yardım eder.
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| CEX | Merkezi borsa. Hesap üzerinden işlem yaparsınız ve borsa varlıkları içeride saklar. |
| DEX | Merkeziyetsiz borsa. Takas, akıllı kontratlar ve non-custodial cüzdan üzerinden gerçekleşir. |
| Order book | Piyasadaki mevcut alış ve satış emirlerinin listesi. |
| Spread | En iyi alış ve en iyi satış fiyatı arasındaki fark. |
| Slippage | Beklenen fiyat ile gerçekleşen işlem fiyatı arasındaki fark. |
| Liquidity | Fiyatı fazla oynatmadan alım veya satım yapabilme kapasitesi. |
Kullanışlı bir borsa otomatik olarak güvenli değildir. Para yatırmadan önce itibar, ücretler, çekim limitleri, KYC, proof of reserves ve olay geçmişi kontrol edilmelidir.
🤖 DeFi ve akıllı kontratlar
DeFi, finansal servisleri akıllı kontratlar üzerinden kullanmayı sağlar; fakat daha fazla sorumluluğu kullanıcıya bırakır.
Smart contract: önceden tanımlanmış kuralları on-chain çalıştıran kod. Token, borç verme, swap, staking veya likidite havuzlarını yönetebilir.
Geleneksel aracı olmadan takas, borç verme, borç alma veya getiri üretme imkanı sunan non-custodial protokoller.
Liquidity pool: swap veya borç verme için kullanıcıların sağladığı token rezervi. Sağlayıcılar ücret kazanır ama risk alır.
APY / APR: getiri ölçümleri. APY bileşik getiriyi dikkate alır, APR basit yıllık oranı gösterir.
Impermanent loss: havuzdaki token fiyatları çok değiştiğinde likidite sağlayıcının yaşayabileceği göreli kayıp.
DeFi'de neyi onayladığınızı sakin şekilde okumak gerekir. Yüksek getiri; akıllı kontrat riski, düşük likidite, zor satılan tokenler veya geçici teşvikler anlamına gelebilir.
🛡️ Güvenlik ve saklama
Kriptodaki birçok sorun blockchain'den değil, kötü saklama alışkanlıklarından, phishing'den ve acele onaylardan kaynaklanır.
- Private key: varlıkları doğrudan kontrol eden anahtar. Ona sahip olan kişi fonları hareket ettirebilir.
- Seed phrase: cüzdanı kurtarmaya yarayan kelime dizisi. Sohbette, e-postada, ekran görüntüsünde veya korumasız bulutta tutulmamalıdır.
- Custodial wallet: anahtarları kullanıcı adına platformun tuttuğu cüzdan.
- Non-custodial wallet: seed phrase ve anahtarların kullanıcıda olduğu cüzdan.
- Approval: bir akıllı kontrata belirli tokenleri harcama yetkisi veren izin.
- Revoke: daha önce verilen iznin geri alınması.
Temel kural basittir: seed phrase veya private key paylaşmayın, alan adını ve kontratı kontrol edin, approval limitlerini sınırlayın ve ana cüzdanı test veya riskli dApp cüzdanlarından ayırın.
🤑 Yaygın jargon
Kripto jargonunu anlamak faydalıdır; ama bu kelimeler çoğu zaman duygusal baskı yaratmak için de kullanılır.
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| HODL | Volatiliteye rağmen varlığı uzun süre elde tutmak. |
| FOMO | Fırsatı kaçırma korkusu; çoğu zaman acele alıma yol açar. |
| FUD | Korku, belirsizlik ve şüphe; olumsuz haberleri veya panik kampanyalarını anlatabilir. |
| DYOR | Do Your Own Research: yatırım yapmadan önce kendi araştırmanı yap. |
| Rug pull | Geliştiricilerin veya insiderların projeyi terk ettiği ya da likiditeyi çektiği şema. |
| Whale | Piyasayı etkileyebilecek büyüklükte pozisyona sahip katılımcı. |
❓ Sık sorulan sorular (FAQ)
Kripto almadan önce tüm bu terimleri bilmek gerekir mi?
Hayır, ancak en azından wallet, seed phrase, exchange, fee, slippage ve approval kavramlarını anlamak gerekir. Bunlar doğrudan operasyonel riskle ilgilidir.
Neden birçok kripto terimi İngilizce kalıyor?
Çünkü yazılımlar, dokümantasyon, arayüzler ve küresel topluluklar sıkça İngilizce kullanır. Her şeyi çevirmek kafa karıştırabilir; bu yüzden orijinal terimi ve anlamını bilmek daha sağlıklıdır.
Teknik bir terim projenin ciddi olduğunu garanti eder mi?
Hayır. DeFi, AI, staking veya liquidity gibi kelimeler garanti değildir. Ekip, kod, likidite, tokenomics, riskler ve proje geçmişi ayrıca kontrol edilmelidir.
✅ Sonuç
Kripto sözlüğü aynı zamanda bir güvenlik aracıdır. Terimleri anlamak yanlış onay verme, getiriyi yanlış yorumlama veya bir platforma kontrolsüz güvenme riskini azaltır.
Bu sözlüğü başlangıç noktası olarak kullanın: bir cüzdanda, borsada veya DeFi protokolünde yeni bir terim gördüğünüzde tıklamadan önce ne anlama geldiğini netleştirin.